Publié le 1 september 2020

De koralen, de grootste bouwers van onze planeet, zijn kwetsbare en bedreigde levende wezens 

 

In de verschillende bassins en aquariums van Nausicaá leven 70 soorten koraal.

Dit heel bijzondere dier bestaat uit minuscule individuen die samen het rif vormen en die in symbiose leven met microscopische algen.

Wat is nu precies koraal?

Koralen zijn heel oude dieren. Ze verschijnen voor het eerst in het Precambrium, zowat 900 miljoen jaar geleden, net als hun nichtjes, de kwallen.

Samen met de hoornkoralen en de anemonen vormen ze de groep van de Cnidaria of neteldieren. Neteldieren kun je herkennen aan hun primitief lichaam met één opening, voorzien van prikkende tentakels. Het woord Cnidarium komt trouwens van het Grieks knidê en betekent brandnetel.

Koralen lijken op planten, maar zijn toch op-en-top dieren. De afzonderlijke koraalindividuen worden poliepen genoemd. De koralen zijn kolonies van poliepen die vastzitten op de bodem van de oceaan en daar leven.

Een indrukwekkende diversiteit!

Verschillende koraaltypes

Naar schatting zijn er in de wereld momenteel 800 koraalsoorten en ongeveer 200 koraalgeslachten.

Ze komen vooral voor in warm water, dicht bij de oppervlakte, maar er zijn ook zogenaamde koudwater- of diepwaterkoralen. Deze tref je aan langs de continentale korst, op een diepte die varieert van enkele honderden meters tot meer dan duizend meter. Je vindt ze zelfs diep in de Middellandse Zee.

Koralen synthetiseren kalk gedurende hun hele leven.

Heel gediversifieerd:

  • zachte koralen met een hoornachtig skelet (hoornkoraal, koralen van de Antipatharia-orde)
  • zachte koralen zonder skelet (Alcyonacea, Dendronephthya). Bij de zachte koralen is de kalk verspreid over het weefsel.
  • harde koralen met kalkskelet (Acropora, Porites, Euphyllia …)

 

De harde koralen maken een extern kalkskelet aan en smelten vervolgens samen om koraalriffen te vormen. We noemen ze ook rifbouwende koralen. Naarmate de kolonies uitbreiden en zich vermenigvuldigen, ontstaat er geleidelijk een rif. Dit is het geval bij de Scleractinia of steenkoralen.

 

Biologie en gedrag

In de duisternis spreiden de koraalpoliepen hun tentakels uit om micro-organismen te vangen. Maar om de voor hun groei vereiste voedingscomplementen binnen te krijgen, leven de harde koralen (Scleractinia) samen met microscopische algen, de zoöxanthellen, die zich verschuilen in hun weefsel.

Bij het opnemen van koolstofdioxide uit het water tijdens de fotosynthese bevorderen de zoöxanthellen het neerslaan van de in het water opgeloste kalk. Dit helpt de koralen bij het bouwen van hun skelet.

Deze verrassende associatie met de zoöxanthellen is essentieel voor het overleven van de koralen. Daarom vestigen de koralen zich in helder en transparant water: ze stellen hun algen bloot aan de zon opdat deze zich kunnen ontwikkelen!

Fluorescentie bij koralen

De meeste koralen zijn fluorescerend. Het zijn de dieren die fluorescerende eigenschappen hebben, niet het koraalskelet. Ze bezitten GFP-molecules (Green fluorescent protein) waarmee ze licht aan een bepaalde (onzichtbare) golflengte kunnen absorberen en dat licht opnieuw kunnen uitzenden aan een andere (zichtbare) golflengte.

Momenteel is er nog maar weinig geweten over de juiste rol van de fluorescentie van de koralen.

Het lijkt er evenwel op dat – en dit is maar een van de vele steekhoudende hypotheses – de fluorescentie ervoor zorgt dat in de weinig verlichte zones de blauwe straling, de enige die in de diepte overblijft, wordt omgezet in straling die door de symbiotische algen van de koralen kan worden gebruikt voor de fotosynthese.

Dankzij deze fluorescentie zouden de koralen zich dus kunnen vestigen op minder gunstige plaatsen waar maar weinig licht is. Andere hypothesen dichten de fluorescentie een fotoprotectie- en/of intensiveringsrol toe van bepaalde lichtgevende golflengtes en recenter wordt er ook beweerd dat deze eigenschap de cellen zou beschermen tegen vrije radicalen.

Het koraalrif

All corals and the creatures that live near it form the coral reef ecosystem.

“The coral reef is a biological construct of warm marine waters, formed by layers of skeletons secreted by organisms living in colonies and dominated by corals. It is both a cemetery and a nursery”.

Source: Encyclopédie Larousse de la Nature. La planète de la vie. Ed. Larousse 1993, P 73

Een ontzettend rijk ecosysteem

Dit is, op biologisch vlak, een van de meest gediversifieerde ecosystemen, en ook een van de oudste. Je vindt koraalriffen in meer dan 100 landen, in de tropische zeeën; ze bedekken een oppervlakte die gelijk is aan deze van Italië (ongeveer 300.000 km²). De meeste koraalformaties ontwikkelen zich tussen de zeespiegel en een diepte van zowat dertig meter.

De voor de vorming van koraal vereiste voorwaarden zijn:

– een temperatuur van minstens 20°C

– een constant zoutgehalte

– een lichtsterkte die voldoende groot is

De ontwikkeling van een koraalrif kan worden onderbroken door natuurlijke variaties in deze drie factoren.

De koraalriffen nemen minder dan 0,2% van de zeeoppervlakte in, maar herbergen een kwart van de totale biodiversiteit van de zee. Hier planten zich heel wat soorten voort die aan de basis van de mariene voedingsketen staan, ze vinden hier onderdak en eten.

In een koraalrif kunnen honderden verschillende soorten samenleven. Zowat 5000 soorten vissen en weekdieren werden er geïdentificeerd, 400 soorten koraal en meer dan 2500 afzonderlijke kliffen waarvan meer dan duizend meewerken aan de bouw van koraalriffen.

De Koraaldriehoek tussen de Salomoneilanden, Indonesië en de Filippijnen groepeert de Indonesische eilanden van Raja Ampat waar zich de grootste mariene biodiversiteit van de planeet zou bevinden. Daar worden meer dan 1000 soorten vis en 537 soorten koraal geteld!

Het koraalrif, werelderfgoed voor de mensheid

Grande barrière de corail, vue aérienne

Sommige koraalriffen staan op de Werelderfgoedlijst van Unesco.

Het Groot Barrièrerif is ‘s werelds grootste geheel van koralen.

Het ligt ten noordoosten van de Australische kust en biedt met zijn 400 soorten koraal en zijn 1500 soorten vissen en weekdieren een prachtig spektakel van een ongekende verscheidenheid en een hoog wetenschappelijk belang.

Het is ook de habitat van soorten die met uitsterven zijn bedreigd, zoals de doejong en de grote groene schildpad.

Ongeveer 10% van de globale oppervlakte van de koraalriffen ligt in de overzeese gebieden van Frankrijk. Tot de Franse koraalriffen, opgenomen in de Werelderfgoedlijst, behoren de lagunes van Nieuw-Caledonië die zich uitstrekken over een gebied dat groter is dan de regio Hauts-de-France.

Waartoe dienen de koraalriffen?

De koraalriffen en de ermee verbonden ecosystemen zijn het onderzeese equivalent van de aardse tropische wouden in termen van biodiversiteit. Hun bijdrage aan de globale, ecologische werking is van kapitaal belang, net als hun inbreng op socio-economisch vlak (visvangst, toerisme) en hun aandeel in de ontwikkeling van geavanceerde medische technologieën. Wereldwijd danken zowat 500 miljoen mensen hun levensonderhoud aan de koraalriffen!

De koraalriffen zijn van onschatbare waarde, omdat:

  • ze rond de kusten een beschermende gordel opwerpen tegen golven en hierbij 70 tot 90% van de golfkracht absorberen en zodoende de mariene erosie beperken;
  • ze behoren tot de mariene ecosystemen die de meeste levende biomassa produceren;
  • ze een belangrijke bron van voeding vormen voor heel wat kustpopulaties;
  • ze per oppervlakte-eenheid meer soorten herbergen dan om het even welke andere zeehabitat. Wetenschappers denken dat er nog miljoenen onbekende soorten leven in of nabij de koraalriffen.
  • dit bekken van biodiversiteit zou essentiële moleculen kunnen leveren voor de geneeskunde van de 21e eeuw: heel wat riforganismen produceren krachtige biochemische substanties waarvan het effect op artritis, kanker en andere ziekten wordt bestudeerd.
  • door hun schoonheid alleen al dragen de koraalriffen bij tot de ontwikkeling van de lokale economie: ze trekken toeristen en duikfanaten aan.

Maar het belang van het koraalrif gaat veel verder dan dat. Het speelt de rol van kinderopvang voor soorten uit de volle zee. De koralen slaan koolstof op en komen tussen in de CO²-cyclus, het voornaamste broeikasgas. En tot slot draagt het koraalrif bij tot onze ontspanning, onze gezondheid, onze cultuur …

De koralen doen ook dienst als markers van het verleden. Het is door de studie van de koraalskeletten, die de basis vormen van het rif, dat we de milieufactoren doorheen de eeuwen kunnen onderzoeken.

De koraalriffen leveren per hectare en per jaar voor een bedrag tussen 1000 en 6000 $ US ‘diensten’ aan de mensheid, bijvoorbeeld door het stimuleren van de economie en de bescherming van de kusten. Ze vervullen ook een culturele, ecologische en toeristische rol.

De koraalriffen behoren tot de meest complexe en rijkste ecosystemen die daarnaast ook van het allergrootste economische belang zijn en het meest worden geëxploiteerd.

Bedreigde koralen

Door menselijke activiteiten kunnen de koraalriffen worden beschadigd: intensieve visvangst, bovenmatige verwijdering, het storten van vervuilende substanties, aanslibbingspraktijken, stijgende demografische druk …

Sinds de Tweede Wereldoorlog heeft de wereld 19% van haar koraalriffen kwijtgespeeld, met name in de sterk verstedelijkte kustzones.

Nu leiden de koralen ook onder de klimaatopwarming. Dat vertaalt zich in:

Het verbleken van de koralen

De koralen verbleken als hun symbiotische algen, de zoöxanthellen, uit de poliepen worden verdreven of hun pigmenten verliezen. Dit verlies van zoöxanthellen kan leiden tot het afsterven van de koralen. Deze verbleking kan worden veroorzaakt door verschillende stressfactoren, zoals de vervuiling of de stijging van de watertemperatuur. De voorbije decennia hebben we meerdere massale episodes van verbleking vastgesteld, die grote gebieden aantasten.

De verzuring van de oceanen

Door de toename van CO2 wordt de oceaan zuurder en wordt het op lange termijn waarschijnlijk moeilijk om te overleven voor heel wat soorten, in het bijzonder de koralen, want deze verzuring heeft een impact op de bouw van hun kalkskelet.

Vooruitgang inzake bescherming

Door de aanleg van reservaten en beschermde gebieden waar de menselijke activiteiten worden gecontroleerd, is het mogelijk om de koraalriffen te behoeden voor aantasting. In de Pacifische Oceaan werden bijvoorbeeld in 2006 twee immens grote zeereservaten voor koraalriffen aangelegd door de regeringen van de Verenigde Staten en van Kiribati.

Na een episode van verbleking die in 1998 de koraalriffen van de Indische Oceaan – bij de Seychellen, de Chagosarchipel en de Malediven – ernstig aantastte, stellen we vandaag ook een verbetering van de toestand van deze riffen vast door regeneratie van de koralen.

Sommige koraalriffen, zoals deze van Nieuw-Caledonië, werden zelfs op de Werelderfgoedlijst geplaatst om hun bescherming te garanderen.

Andere internationale initiatieven werden op het touw gezet om fondsen te verzamelen en sensibiliseringscampagnes te voeren voor de bescherming van de koralen, denk maar aan het ‘Coral Triangle Initiative’ (CTI) in Zuidoost-Azië en het ‘International Coral Reef Initiative’ (ICRI) dat in 1994 werd opgezet.

Hoe kunnen we de koraalriffen beschermen?

  • De klimaatopwarming beperken: door het huidige percentage broeikasgassen te verminderen en door duurzame energie te produceren
  • De veerkracht van de koraalriffen optimaliseren: door de menselijke activiteiten die de koraalriffen aantasten te controleren zodat de koralen zich kunnen herstellen, door te strijden tegen de vervuiling of door een beheer van de kustzones in te voeren dat geen impact heeft op het koraalrif (exploitatie van de kusten)
  • Het aantal zeereservaten vergroten
  • Geïsoleerde koraalriffen beschermen: sommige koraalriffen liggen ver verwijderd van elke menselijke activiteit, door deze te beschermen kunnen ze dienen als reservoir van biodiversiteit
  • De aangetaste koraalriffen herstellen De vereniging Reefscapers, ondersteund door Nausicaá, gebruikt de stektechniek in het natuurlijke milieu om de riffen bij de Malediven te herbevolken na een forse verbleking als gevolg van de klimaatverandering.

 

Dit kan je interesseren

DUIK IN HET HART VAN DE NAUSICAÁ-ERVARING